HỘI HỌA VÀ TRIẾT HỌC VÔ NGÔN. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

Trong truyền thống triết học phương Tây, ngôn ngữ luôn được xem là trung tâm của tư duy. Nhưng nghệ thuật, đặc biệt là hội họa, lại vận hành bằng một dạng ngôn ngữ khác: Ngôn ngữ của sự im lặng.

Hình ảnh không nói, nhưng nó khiến ta suy nghĩ.

Hình ảnh không phát âm, nhưng nó tạo ra ý nghĩa.

Hình ảnh không có cú pháp, nhưng nó có cấu trúc của tư duy.

Sự im lặng của hình ảnh không phải là sự thiếu vắng ngôn ngữ, mà là một hình thức ngôn ngữ vượt khỏi lời nói.

Để hiểu hội họa, ta phải hiểu sự im lặng không như khoảng trống của tiếng nói, mà như một thực thể triết học.

* Wittgenstein: "Điều gì không thể nói, phải giữ im lặng".

- Giới hạn của ngôn ngữ.

Wittgenstein cho rằng ngôn ngữ không thể diễn đạt mọi thứ.

Có những điều vượt khỏi khả năng của lời nói:

. Cảm xúc.

. trực giác.

. Kinh nghiệm sống.

. Cái đẹp.

. Cái thiêng liêng.

- Hình ảnh như cái nằm ngoài lời nói.

Hội họa thuộc về vùng "không thể nói".

Nó không diễn đạt bằng khái niệm, mà bằng trực giác thị giác.

Sự im lặng của hình ảnh không phải là sự thiếu vắng, mà là một dạng tri thức không thể diễn đạt bằng lời.

- Hệ quả đối với mỹ học.

Hình ảnh không cần lời giải thích để có nghĩa. Nó tự hiển lộ.

Nó tự nói bằng sự im lặng của nó.

* Heidegger: Sự Im Lặng Như Không Gian Của Tồn Tại.

- Tồn tại không nói, nhưng hiển lộ.

Heidegger cho rằng tồn tại (Sein) không thể được diễn đạt bằng ngôn ngữ thông thường.

Nó chỉ có thể được "để cho hiển lộ".

Hội họa chính là một trong những cách để tồn tại tự phơi bày.

- Hình ảnh như sự khai mở.

Một bức tranh không nói về thế giới.

Nó mở ra thế giới.

Sự im lặng của hình ảnh là sự im lặng của tồn tại đang tự hiển lộ.

- Im lặng như điều kiện của cái đẹp.

Cái đẹp không ồn ào.

Nó cần im lặng để xuất hiện.

Hội họa là không gian nơi cái đẹp được giữ trong sự im lặng.

* Merleau-Ponty: Hình Ảnh Như Sự Im Lặng Của Thân Thể.

- Thân thể nhìn bằng sự im lặng.

Merleau-Ponty cho rằng cái nhìn không phải là hoạt động của lý trí, mà là hoạt động của thân thể.

Thân thể không nói.

Thân thể cảm.

Hội họa là sự im lặng của thân thể được ghi lại trên bề mặt.

- Hình ảnh như sự im lặng của thế giới.

Thế giới không nói.

Nó chỉ xuất hiện.

Hội họa là sự ghi lại của sự xuất hiện ấy.

- Cézanne và sự im lặng của cái nhìn.

Cézanne không mô tả cảnh vật.

Ông để cảnh vật tự xuất hiện trong sự im lặng của cái nhìn.

Hội họa trở thành hiện tượng học của sự im lặng.

* Barthes: Sự Im Lặng Như Sự Đứt Gãy Của Nghĩa.

- Hình ảnh không có nghĩa cố định.

Barthes cho rằng hình ảnh không bao giờ có nghĩa duy nhất.

Nó luôn mở, luôn trượt, luôn đa nghĩa.

Sự im lặng của hình ảnh là sự từ chối bị cố định bởi ngôn ngữ.

- Punctum: Cú chạm im lặng.

Trong nhiếp ảnh, Barthes gọi "punctum" là điểm chạm làm ta rung động.

Nó không thể giải thích. Nó là sự im lặng của cảm xúc.

- Hình ảnh như sự kháng cự lại diễn giải.

Hình ảnh không muốn bị giải thích.

Nó muốn được cảm nhận.

Sự im lặng là sự kháng cự của hình ảnh trước diễn giải.

* Sự Im Lặng Như Một Chiến Lược Thẩm Mỹ.

- Im lặng như sự giản lược.

Nhiều nghệ sĩ phương Tây dùng sự giản lược để tạo ra im lặng:

. Malevich với "Hình vuông đen".

. Reinhardt với các bức tranh đen.

. Agnes Martin với các đường kẻ nhẹ như hơi thở.

Sự giản lược là cách hình ảnh bước vào im lặng.

- Im lặng như sự căng thẳng.

Im lặng không phải lúc nào cũng bình yên.

Nó có thể là sự căng thẳng:

. Khoảng trống.

. Sự vắng mặt.

. Sự chờ đợi.

. Sự đứt gãy.

Hội họa dùng im lặng để tạo ra chiều sâu cảm xúc.

- Im lặng như sự thiêng liêng.

Trong nhiều tác phẩm, im lặng mang tính thiêng liêng:

. Rothko Chapel.

.Turrell’s Skyspaces.

. Newman’s zips.

Im lặng trở thành không gian của thiền định.

* Sự Im Lặng Như Một Vấn Đề Triết Học Của Hình Ảnh.

- Hình ảnh không nói, nhưng buộc ta phải nói.

Sự im lặng của hình ảnh kích hoạt diễn giải.

Nó khiến ta phải suy nghĩ, phải đặt câu hỏi, phải đối thoại.

- Hình ảnh không nói, nhưng nói nhiều hơn lời nói.

Có những điều hình ảnh nói được mà lời nói không thể:

. Nỗi buồn.

. Sự cô đơn.

. Sự thiêng liêng.

. Sự vô hạn.

- Hình ảnh không nói, nhưng lắng nghe.

Hình ảnh không áp đặt nghĩa.

Nó lắng nghe người xem.

Nó mở ra không gian cho sự đối thoại nội tâm.

- Tổng luận.

Sự im lặng của hình ảnh không phải là sự thiếu vắng ngôn ngữ.

Nó là một dạng ngôn ngữ khác, ngôn ngữ của trực giác, của cảm xúc, của tồn tại, của cái nhìn.

Hội họa không nói, nhưng nó khiến ta suy nghĩ.

Hội họa không phát âm, nhưng nó tạo ra ý nghĩa.

Hội họa không có lời, nhưng nó có sự im lặng đầy sức mạnh.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.