SỰ SỤP ĐỔ CỦA KHÁI NIỆM TRƯỜNG PHÁI. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

Trong lịch sử nghệ thuật phương Tây, “trường phái” (school, movement) từng là một trong những khái niệm trung tâm. Nó cho phép ta phân loại, hệ thống hóa, và hiểu sự phát triển của nghệ thuật như một chuỗi tiến hóa có trật tự:

. Cổ điển.

. Lãng mạn.

. Hiện thực.

. Ấn tượng.

. Hậu ấn tượng.

. Lập thể.

. Trừu tượng.

. Biểu hiện.

. Tối giản.

. Ý niệm.

Nhưng từ cuối thế kỷ 20, khái niệm "trường phái" bắt đầu tan rã.

Nghệ thuật đương đại không còn vận hành theo mô hình tuyến tính, không còn có trung tâm, không còn có phong trào thống trị.

Thay vào đó, nó trở thành một hệ sinh thái mở, nơi mọi hình thức, mọi tư duy, mọi chất liệu cùng tồn tại mà không cần một hệ hình chung.

Sự sụp đổ của khái niệm trường phái không chỉ là vấn đề lịch sử nghệ thuật, mà là vấn đề triết học: Nó phản ánh sự tan rã của các đại tự sự (Lyotard), sự phân mảnh của cái nhìn (Foucault), và sự đa trung tâm của văn hóa toàn cầu.

* Trường Phái Như Một Cấu Trúc Quyền Lực.

- Trường phái không phải là hiện tượng tự nhiên.

Trong lịch sử nghệ thuật, trường phái không phải là nhóm nghệ sĩ tự nhiên hình thành.

Nó là cấu trúc được tạo ra bởi giới phê bình, học thuật, bảo tàng, thị trường.

Trường phái là cách quyền lực tổ chức nghệ thuật thành hệ thống.

- Trường phái như một diễn ngôn.

Theo Foucault, mọi hệ thống phân loại đều là diễn ngôn quyền lực.

Trường phái không chỉ mô tả nghệ thuật, mà tạo ra nghệ thuật bằng cách quyết định cái gì được xem là hợp lệ.

- Trường phái như một công cụ loại trừ.

Khi một trường phái được xác lập, nó đồng thời loại trừ những gì không phù hợp:

. Nghệ sĩ ngoại biên.

. Nghệ sĩ nữ.

. Nghệ sĩ ngoài châu Âu.

. Nghệ sĩ không tuân theo thẩm mỹ thống trị.

Sự sụp đổ của trường phái là sự sụp đổ của một cấu trúc quyền lực.

* Sự Khủng Hoảng Của Trường Phái Trong Thế Kỷ 20.

- Chủ nghĩa hiện đại và sự tăng tốc của phong trào.

Thế kỷ 20 chứng kiến sự xuất hiện liên tục của các trường phái:

. Fauvism.

. Cubism.

. Futurism.

. Dada.

. Surrealism.

. Abstract Expressionism.

. Minimalism.

. Conceptual Art.

Nhưng chính sự tăng tốc này làm khái niệm trường phái trở nên mong manh.

Khi phong trào xuất hiện quá nhanh, chúng mất đi tính ổn định.

- Hậu hiện đại và sự tan rã của đại tự sự.

Lyotard tuyên bố: "Sự hoài nghi đối với các đại tự sự."

Trường phái là một dạng đại tự sự, một câu chuyện lớn về sự tiến hóa của nghệ thuật.

Hậu hiện đại phá vỡ câu chuyện này.

- Sự phân mảnh của cái nhìn

Khi cái nhìn không còn thống nhất (Foucault, Lacan), nghệ thuật cũng không thể thống nhất.

Không còn một cách nhìn chung, không còn một hệ hình chung.

* Toàn Cầu Hóa Và Sự Đa Trung Tâm Của Nghệ Thuật.

- Không còn trung tâm nghệ thuật.

Trong thế kỷ 19–20, Paris và New York là trung tâm của nghệ thuật thế giới.

Nhưng thế kỷ 21 chứng kiến sự xuất hiện của nhiều trung tâm mới:

. Tokyo.

. Seoul.

. Bắc Kinh.

. Mumbai.

. Lagos.

. São Paulo.

Nghệ thuật trở thành đa trung tâm, không còn một trục quyền lực duy nhất.

- Sự lai ghép văn hóa.

Nghệ sĩ đương đại không còn thuộc về một truyền thống duy nhất.

Họ lai ghép:

. Đông + Tây.

. Truyền thống + hiện đại.

. Vật chất + kỹ thuật số.

. Cá nhân + cộng đồng.

Trường phái không thể mô tả sự lai ghép này.

- Sự phân tán của thị trường.

Thị trường nghệ thuật toàn cầu không còn vận hành theo phong trào.

Nó vận hành theo:

 . Cá nhân.

. Thương hiệu.

. Sự kiện.

. Ngữ cảnh.

Trường phái mất đi vai trò kinh tế.

* Nghệ Thuật Đương Đại Như Một Hệ Sinh Thái Mở.

- Không có phong cách thống trị.

Không có một phong cách nào đại diện cho nghệ thuật đương đại.

Không có "chủ nghĩa đương đại".

Không có "trường phái đương đại".

- Không có tiêu chuẩn thẩm mỹ chung.

Đương đại không tìm kiếm cái đẹp, mà tìm kiếm:

. Vấn đề.

. Ngữ cảnh.

. Trải nghiệm.

. Ý niệm.

Trường phái không thể bao quát sự đa dạng này.

- Không có ranh giới giữa các hình thức.

Hội họa hòa vào:

. Điêu khắc.

. Trình diễn.

. Video.

. Âm thanh.

. Dữ liệu.

. Kiến trúc.

Trường phái vốn dựa trên phân loại trở nên lỗi thời.

* Sự Sụp Đổ Của Trường Phái Như Một Cơ Hội Triết Học.

- Nghệ thuật trở về với cá nhân.

Khi trường phái sụp đổ, nghệ sĩ không còn bị buộc phải thuộc về một phong trào.

Họ trở về với tự do cá nhân.

- Nghệ thuật trở về với ngữ cảnh.

Không còn phong trào chung, mỗi tác phẩm phải được hiểu trong ngữ cảnh riêng.

Nghệ thuật trở nên ngữ cảnh hóa, không còn phổ quát.

- Nghệ thuật trở về với câu hỏi.

Không còn trường phái để dựa vào, nghệ thuật trở thành câu hỏi:

. Nghệ thuật là gì.

. Hình ảnh là gì.

. Hội họa là gì.

. Người xem là ai.

Sự sụp đổ của trường phái mở ra không gian cho triết học.

- Tổng luận.

Khái niệm trường phái từng là trụ cột của lịch sử nghệ thuật phương Tây đã sụp đổ.

Không phải vì nghệ thuật mất đi trật tự, mà vì nghệ thuật trở nên quá phong phú, quá đa dạng, quá mở để bị giam trong một hệ hình.

Sự sụp đổ này không phải là sự hỗn loạn, mà là sự giải phóng:

. Khai phóng đa dạng nghệ sĩ khỏi hệ thống phân loại.

. Khai phóng đa dạng người xem khỏi diễn ngôn quyền lực.

. Khai phóng đa dạng nghệ thuật khỏi lịch sử tuyến tính.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.