BẢN THỂ HỌC CỦA HỘI HỌA, SỰ IM LẶNG TRONG MỸ THUẬT THẾ KỶ XXI. * Huỳnh Tâm.

* Bản thể học của hình ảnh: Khi hình ảnh không chỉ là cái được nhìn thấy.

Trong lịch sử tư tưởng, hình ảnh luôn là một đối tượng khó nắm bắt. Nó vừa hiện diện vừa vắng mặt, vừa cụ thể vừa trừu tượng, vừa là dấu vết của thế giới vừa là sự sáng tạo của tâm trí. Bản thể học của hình ảnh tức câu hỏi "hình ảnh là gì" không chỉ là vấn đề của triết học, mà là nền tảng của hội họa.

* Hình ảnh như sự hiện diện của cái vắng mặt.

Một bức tranh không chỉ cho thấy cái nó mô tả, mà còn gợi lên cái không thể mô tả. Hình ảnh là sự hiện diện của cái vắng mặt: 

- Một ký ức không còn. 

- Một cảm xúc không thể gọi tên. 

- Một khoảnh khắc đã trôi qua.

- Một thế giới chỉ tồn tại trong tâm trí nghệ sĩ.

Hội họa, theo nghĩa này, là nghệ thuật của sự hiện diện mơ hồ.

* Hình ảnh như sự mở rộng của tri giác.

Merleau-Ponty từng nói: "Mắt không chỉ nhìn, mà còn chạm vào thế giới." 

Hình ảnh không chỉ là cái được nhìn thấy, mà là cách thế tri giác mở rộng ra ngoài thân thể. Một bức tranh không chỉ là vật thể, mà là sự kéo dài của cảm xúc, của suy tưởng, của thân thể nghệ sĩ.

* Hình ảnh như một cấu trúc tư tưởng.

Hình ảnh không chỉ là thị giác; nó là tư duy bằng thị giác. Một bố cục là một lập luận. Một đường nét là một mệnh đề. Một mảng màu là một trạng thái hiện sinh. Hội họa, theo nghĩa này, là triết học bằng hình ảnh.

* Hình ảnh như một không gian của sự diễn giải.

Không có hình ảnh nào đóng kín. Mỗi người xem đều mang đến một diễn giải khác nhau. Hình ảnh không phải là câu trả lời, mà là câu hỏi mở. Bản thể của hình ảnh nằm ở khả năng vô tận của nó trong việc tạo ra ý nghĩa.

* Sự im lặng trong hội họa: Khi không có gì lại nói nhiều nhất.

Trong âm nhạc, im lặng là khoảng nghỉ. Trong văn chương, im lặng là khoảng trắng. Trong hội họa, im lặng là khoảng trống những vùng không màu, không hình, không chi tiết. Nhưng chính những khoảng trống ấy lại mang sức mạnh biểu đạt lớn nhất.

* Im lặng như một hình thức của cái đẹp.

Cái đẹp không chỉ nằm trong sự phô diễn, mà nằm trong sự tiết chế. Một bức tranh có thể đẹp không phải vì nó đầy ắp hình ảnh, mà vì nó biết im lặng đúng lúc. Im lặng tạo ra không gian cho người xem thở, suy nghĩ, cảm nhận.

* Im lặng như một chiều sâu tinh thần.

Trong hội họa tối giản, im lặng trở thành trung tâm. Một mặt phẳng màu, một đường nét đơn độc, một khoảng trống rộng lớn tất cả tạo nên một không gian thiền định. Im lặng không phải là sự thiếu vắng, mà là sự hiện diện của chiều sâu.

* Im lặng như một ngôn ngữ.

Im lặng có thể nói nhiều hơn lời nói. Một khoảng trống có thể gợi lên: 

- Sự cô đơn. 

- Sự mất mát. 

- Sự bình an. 

- Sự vô hạn. 

- Sự thiêng liêng.

Nghệ sĩ không chỉ vẽ bằng màu sắc, mà còn vẽ bằng im lặng.

* Im lặng như một sự chống lại ồn ào của thời đại.

Thế kỷ XXI là thời đại của tiếng ồn: Tiếng ồn của thông tin, của hình ảnh, của tốc độ. Hội họa, bằng sự im lặng của nó, trở thành một hành vi phản kháng. Nó nhắc con người rằng sự tĩnh lặng là điều kiện của chiều sâu.

* Tương lai của mỹ học trong thế kỷ XXI: Từ cái đẹp đến sự rung động.

Mỹ học của thế kỷ XXI không còn xoay quanh câu hỏi "cái đẹp là gì", mà xoay quanh câu hỏi "điều gì khiến con người rung động". Cái đẹp không còn là chuẩn mực, mà là trải nghiệm. Mỹ học tương lai sẽ thay đổi theo ba hướng lớn.

* Từ cái đẹp hình thức đến cái đẹp tinh thần.

Cái đẹp không còn nằm trong hình thức, mà nằm trong chiều sâu tinh thần. Một bức tranh có thể không đẹp theo nghĩa truyền thống, nhưng vẫn gây rung động mạnh mẽ. Mỹ học tương lai sẽ đánh giá tác phẩm không phải bằng kỹ thuật, mà bằng khả năng chạm đến tâm hồn.

* Từ thẩm mỹ cá nhân đến thẩm mỹ cộng hưởng.

Trong thời đại toàn cầu hóa, cái đẹp không còn thuộc về một nền văn hóa. Nó trở thành sự cộng hưởng giữa nhiều nền văn hóa. Mỹ học tương lai sẽ là mỹ học của sự giao thoa, của sự lai ghép, của sự mở.

* Từ cái đẹp tĩnh đến cái đẹp động.

Cái đẹp không còn là trạng thái cố định, mà là quá trình. Một tác phẩm có thể thay đổi theo ánh sáng, theo thời gian, theo tâm trạng người xem. Mỹ học tương lai sẽ chú trọng đến sự biến đổi, đến tính động của trải nghiệm thẩm mỹ.

* Từ mỹ học của vật thể đến mỹ học của trải nghiệm.

Nghệ thuật không còn chỉ là vật thể để ngắm nhìn, mà là trải nghiệm để sống cùng. Hội họa có thể kết hợp với âm thanh, ánh sáng, công nghệ, không gian. Mỹ học tương lai sẽ là mỹ học của trải nghiệm đa giác quan.

* Tổng luận: Hình ảnh, im lặng và mỹ học mới-ba trụ cột của hội họa tương lai.

Hội họa của thế kỷ XXI sẽ đứng trên ba trụ cột:

- Bản thể học của hình ảnh: Hình ảnh không chỉ là cái được nhìn thấy, mà là cấu trúc tư tưởng và không gian của sự diễn giải. 

- Sự im lặng: Im lặng trở thành ngôn ngữ mạnh mẽ nhất của hội họa, nơi chiều sâu tinh thần được hiển lộ. 

- Mỹ học mới: Cái đẹp không còn là chuẩn mực, mà là sự rung động, sự mở, sự giao thoa, sự trải nghiệm.

Tương lai của hội họa không nằm ở việc cạnh tranh với công nghệ, mà nằm ở khả năng chạm đến những vùng sâu nhất của con người, hình ảnh ấy trở thành tư tưởng, im lặng trở thành tiếng nói, và cái đẹp trở thành sự thức tỉnh.

* Huỳnh Tâm.