LỊCH SỬ TRIẾT HỌC CỦA HỘI HỌA TỪ PLATO ĐẾN METAVERSE. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

(A Philosophical History of Painting from Antiquity to the Metaverse).

Đây là chương giúp người đọc hiểu rằng hội họa không chỉ thay đổi về kỹ thuật, mà thay đổi vì những cuộc cách mạng triết học.

Mỗi thời đại thay đổi cách hiểu về:

• thế giới
• cái nhìn
• hình ảnh
• con người
• thực tại.

→ và hội họa biến đổi theo những thay đổi triết học đó.

Chương này sẽ đi theo dòng chảy 2600 năm tư tưởng, từ Plato đến Metaverse, từ bức tường hang động đến không gian ảo 3D.

Triển khai theo cấu trúc:

1.  Cổ đại: Plato – Aristotle.

2.  Trung cổ: Augustine – Aquinas.

3.  Phục Hưng: Alberti – Leonardo.

4.  Cận đại: Descartes – Kant.

5.  Lãng mạn – Hiện đại: Hegel - Nietzsche.

6.  Thế kỷ XX: Husserl-Heidegger-Merleau-Ponty – Derrida – Foucault-Deleuze.

7.  Thế kỷ XXI: Baudrillard-Virilio-Manovich-Metaverse.

8.  Tổng kết: Hội họa như tiến trình triết học của cái nhìn.

Chúng ta bắt đầu.

I . THỜI CỔ ĐẠI: PLATO – ARISTOTLE.

1 . Plato: hội họa là ảo ảnh.

Plato xem hội họa là:

• mô phỏng của mô phỏng.
• bóng của bóng
• xa rời chân lý

→ Hội họa bị nghi ngờ trong 2000 năm.

Ảnh hưởng:

• Hội họa phải “giống thật” để chống lại sự nghi ngờ của Plato.
• Phối cảnh tuyến tính thời Phục Hưng là nỗ lực “cứu” hội họa khỏi Plato.

2 . Aristotle: hội họa là catharsis.

Aristotle đảo ngược Plato:

• nghệ thuật không phải sao chép.
• nghệ thuật là thanh lọc cảm xúc.

→ Hội họa = biểu hiện.

Ảnh hưởng:

• Romanticism.
• Expressionism
• Van Gogh, Munch.

II . TRUNG CỔ: AUGUSTINE – AQUINAS.

1 . Augustine: ánh sáng là thiêng liêng.

Ánh sáng = dấu vết của Thượng đế.

Hội họa = con đường dẫn đến chân lý thiêng liêng.

2 . Aquinas: cái đẹp = trật tự – hài hòa – sáng rõ.

Hội họa phải:

• có tỷ lệ
• có trật tự
• có ánh sáng

Ảnh hưởng:

• Byzantine
• Gothic
• hội họa tôn giáo.

III. PHỤC HƯNG: ALBERTI – LEONARDO.

1. Alberti: hội họa là cửa sổ nhìn ra thế giới.

Phối cảnh tuyến tính = phát minh triết học.

Không gian trở thành:

• lý tính
• đo được
• kiểm soát được

2 . Leonardo: hội họa là khoa học của ánh sáng.

Leonardo kết hợp:

• giải phẫu
• quang học
• toán học
• tri giác

Ảnh hưởng:

• Realism
• Naturalism
• toàn bộ hội họa phương Tây đến thế kỷ XIX.

IV. CẬN ĐẠI: DESCARTES – KANT.

1 . Descartes: thế giới là hình học.

Không gian = hệ tọa độ.

Hội họa = mô hình hóa thế giới bằng lý trí.

2 . Kant: cái đẹp là mục đích không mục đích.

Hội họa không cần phục vụ tôn giáo hay đạo đức.

Hội họa tự do.

Ảnh hưởng:

• Ấn tượng
• Trừu tượng
• Minimalism.

V. LÃNG MẠN – HIỆN ĐẠI: HEGEL-NIETZSCHE.

1. Hegel: hội họa là tinh thần tự biểu hiện.

Hội họa = biểu hiện của tinh thần thời đại.

→ Kandinsky, Mondrian, Rothko = Hegel bằng màu sắc.

2. Nietzsche: hội họa là sức mạnh của sự sống.

Dionysian = hỗn loạn.

Apollonian = trật tự.

Hội họa = căng thẳng giữa hai lực.

Ảnh hưởng:

• Expressionism.
• Action Painting.
• Van Gogh, Bacon, Pollock.

VI. THẾ KỶ XX: HIỆN TƯỢNG HỌC – GIẢI CẤU TRÚC – HẬU CẤU TRÚC.

1. Husserl – Merleau-Ponty: hội họa là tri giác.

Cái nhìn = chạm.

Không gian = “thịt của thế giới”.

→ Cézanne, Van Gogh, Bacon.

2 . Heidegger: hội họa là sự hiển lộ của tồn tại.

Ánh sáng = điều kiện của sự xuất hiện.

Không gian = nơi chốn.

→ Rothko, Turrell, Eliasson.

3 . Derrida: hội họa là văn bản mở.

Không có nghĩa cuối cùng.

Hình ảnh = diễn giải vô hạn.

→ Basquiat, Twombly, Richter.

4 . Foucault: hội họa là quyền lực.

Cái nhìn = giám sát.

Không gian = kiểm soát.

→ Kruger, Holzer.

5. Deleuze: hội họa là dòng chảy của cảm giác.

Không gian = đa chiều.

Màu sắc = cường độ.

Đường nét = lực.

→ Bacon, Pollock, Anadol.

VII . THẾ KỶ XXI: BAUDRILLARD – VIRILIO – MANOVICH – METAVERSE.

1. Baudrillard: hình ảnh thay thế thực tại.

Hội họa không mô phỏng thế giới.

Hội họa mô phỏng hình ảnh của thế giới.

→ Post-Internet Art.

→ Digital Art.

2 . Virilio: tốc độ giết chết chiều sâu.

Hình ảnh = tức thời.

Không gian = phẳng.

Thời gian = nén

→ Video art

→ Glitch art

3 . Manovich: hình ảnh = dữ liệu.

Hội họa trở thành:

• pixel
• thuật toán
• vector
• mô phỏng

→ Generative Art

→ AI Art.

4 . Metaverse: hội họa trở thành không gian.

Trong Metaverse:

• hình ảnh = môi trường.
• không gian = chất liệu.
• ánh sáng = lập trình.
• bố cục = kiến trúc.
• đường nét = vector 3D.

Hội họa không còn là bề mặt.

Hội họa trở thành thế giới.

VIII. TỔNG KẾT: HỘI HỌA NHƯ TIẾN TRÌNH TRIẾT HỌC CỦA CÁI NHÌN.

Từ Plato đến Metaverse, hội họa đã trải qua 2600 năm biến đổi bản thể học:

• Plato, hội họa là ảo ảnh.
• Aristotle, hội họa là cảm xúc.
• Augustine, hội họa là ánh sáng thiêng liêng.
• Alberti, hội họa là cửa sổ.
• Descartes, hội họa là hình học.
• Kant, hội họa là tự do.
• Hegel, hội họa là tinh thần.
• Nietzsche, hội họa là sức sống.
• Merleau-Ponty, hội họa là tri giác.
• Heidegger, hội họa là sự hiển lộ.
• Derrida, hội họa là văn bản mở.
• Foucault, hội họa là quyền lực.
• Deleuze, hội họa là dòng chảy.
• Baudrillard ,hội họa là siêu thực tại.
• AI, hội họa là dữ liệu.
• Metaverse, hội họa là không gian.

Hội họa không chết.

Hội họa mở rộng bản thể của chính nó.

Hội họa trở thành nhiều hình thức tồn tại khác nhau.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.