TRIẾT HỌC CỦA KHÔNG GIAN TRONG NGHỆ THUẬT. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

(The Philosophy of Space in Art)

I . KHÔNG GIAN LÀ GÌ?

Không gian không phải là:

• khoảng trống
• nền
• bối cảnh
• mặt phẳng
• khung

Không gian là một cách thế giới được cấu trúc.

Không gian là một chế độ tồn tại.

Không gian là một hình thức của tri giác.

Trong nghệ thuật, không gian là ngôn ngữ triết học.

II . KHÔNG GIAN TRONG TRIẾT HỌC CỔ ĐẠI

1 . Plato: không gian là bóng của thế giới ý niệm.

Không gian cảm giác = không gian không hoàn hảo.

Không gian lý tưởng = hình học thuần túy.

→ Hội họa phải “giống thật” để mô phỏng trật tự lý tưởng.

2 . Aristotle: không gian là nơi của vật thể.

Không gian = nơi vật thể tồn tại.

Không gian có tính vật lý.

→ Hội họa cổ đại tập trung vào hình thể, không phải không gian.

III . KHÔNG GIAN TRONG TRUNG CỔ.

Augustine: không gian là ánh sáng thiêng liêng.

Không gian không phải là hình học.

Không gian là ánh sáng của Thượng đế.

→ Không gian phẳng, vàng, phi vật lý của Byzantine.

Aquinas: không gian là trật tự thiêng liêng.

Không gian phải:

• hài hòa
• cân đối
• sáng rõ

→ Không gian Gothic: Hướng lên trời, hướng về Thượng đế.

IV . KHÔNG GIAN TRONG PHỤC HƯNG.

Alberti: không gian là cửa sổ nhìn ra thế giới.

Phối cảnh tuyến tính = phát minh triết học.

Không gian trở thành:

• đo được
• lý tính
• thống nhất
• có điểm tụ.

→ Không gian Phục Hưng là không gian của Descartes trước Descartes.

Leonardo: không gian là khoa học của ánh sáng.

Không gian = khí quyển.

Không gian = độ sâu.

Không gian = ánh sáng.

→ Sfumato = triết học của không gian mờ.

V . KHÔNG GIAN TRONG TRIẾT HỌC HIỆN ĐẠI.

Descartes: không gian là hình học.

Không gian = hệ tọa độ.

Không gian = vật lý.

Không gian = đo được.

→ Không gian trở thành một công thức.

Kant: không gian là hình thức của trực giác

Không gian không tồn tại “bên ngoài”.

Không gian là cách con người nhận thức thế giới.

→ Không gian là tâm lý, không phải vật lý.

VI . KHÔNG GIAN TRONG TRIẾT HỌC HIỆN TƯỢNG HỌC.

Merleau-Ponty: không gian là “thịt của thế giới”.

Không gian không phải là hình học.

Không gian là trải nghiệm thân thể.

• khoảng cách = cảm giác.
• chiều sâu = tri giác.
• không gian = cơ thể + thế giới.

→ Cézanne, Van Gogh, Bacon = không gian tri giác.

Heidegger: không gian là nơi chốn của tồn tại.

Không gian không phải là container.

Không gian là nơi tồn tại tự khai mở.

→ Rothko, Turrell, Eliasson = không gian như hiện tượng.

VII. KHÔNG GIAN TRONG TRIẾT HỌC HẬU CẤU TRÚC.

Foucault: không gian là quyền lực.

Không gian = giám sát.

Không gian = phân loại.

Không gian = trật tự xã hội.

→ Kruger, Holzer = không gian như diễn ngôn.

Derrida: không gian là phi trung tâm.

Không gian không có trung tâm.

Không gian là mở, trượt, phân mảnh.

→ Basquiat, Richter = không gian giải cấu trúc.

VIII. KHÔNG GIAN TRONG TRIẾT HỌC ĐƯƠNG ĐẠI.

Deleuze: không gian là dòng chảy.

Không gian = đa điểm.

Không gian = đa chiều.

Không gian = trở thành.

→ Pollock, Anadol = không gian như trường năng lượng.

Baudrillard: không gian là ảo.

Không gian = mô phỏng.

Không gian = siêu thực tại.

Không gian = giao diện.

→ Post-Internet Art.

→ Digital Art.

Virilio: không gian bị nén bởi tốc độ.

Không gian = tức thời.

Không gian = phẳng.

Không gian = mất chiều sâu.

→ Video art

→ Glitch art

IX. KHÔNG GIAN TRONG THỜI ĐẠI METAVERSE.

Metaverse tạo ra một cuộc cách mạng bản thể học:

• không gian không còn là vật lý.
• không gian không còn là hình học.
• không gian không còn là tri giác.
• không gian không còn là ký hiệu.

Không gian trở thành:

• môi trường ảo.
• dữ liệu.
• mô phỏng.
• lập trình.
• tương tác.

Trong Metaverse:

• ánh sáng = thuật toán.
• màu sắc = giá trị số.
• đường nét = vector 3D.
• bố cục = kiến trúc ảo.
• không gian = thế giới.

Hội họa không còn là bề mặt.

Hội họa trở thành không gian để sống trong.

X . TỔNG KẾT: BẢN ĐỒ TRIẾT HỌC CỦA KHÔNG GIAN TRONG NGHỆ THUẬT.

- TỔNG LUẬN.

Không gian trong nghệ thuật không phải là nền.

Không gian là triết học.

• Không gian là cách thế giới xuất hiện (Heidegger).
• Không gian là cách cơ thể cảm nhận (Merleau-Ponty).
• Không gian là cách quyền lực vận hành (Foucault).
• Không gian là cách nghĩa trượt (Derrida).
• Không gian là cách dữ liệu tổ chức thế giới (Manovich).
• Không gian là môi trường ảo có thể lập trình (Metaverse).

Hội họa không chỉ vẽ không gian.

Hội họa tạo ra không gian.

Hội họa là triết học của không gian.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.