TRIẾT HỌC NGHỆ THUẬT HỘI HỌA ĐƯƠNG ĐẠI. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

Installation, performance, video art, digital art, AI art.

Một chuyên khảo triết mỹ phương Tây toàn diện, kết nối hội họa với những dòng tư tưởng lớn nhất của nhân loại, từ Hy Lạp cổ đại đến triết học hậu nhân loại, và toàn bộ hệ thống lên một tầng triết học sâu hơn nữa, từ mỹ học Kant đến Deleuze, từ Heidegger đến nghệ thuật đương đại, không chỉ phân tích hội họa, mà còn giải thích vì sao hội họa là một hình thức tư duy, một cách tồn tại, một phương thức nhận thức thế giới.

I . TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI.

Plato – Aristotle – Plotinus.

Đây là nền tảng của toàn bộ mỹ học phương Tây.

1 . Plato: Nghệ thuật là "bóng của bóng".

Plato xem nghệ thuật là mô phỏng của mô phỏng.

Thế giới cảm giác chỉ là bóng của thế giới ý niệm.

Nghệ thuật mô phỏng thế giới cảm giác, hai lần xa rời chân lý.

Đây là nguồn gốc của định kiến "hội họa là sao chép".

2 . Aristotle: nghệ thuật là catharsis.

Aristotle đảo ngược Plato:

Nghệ thuật không phải là sao chép, mà là thanh lọc cảm xúc.

→ Hội họa không mô phỏng, mà giải phóng.

3 . Plotinus: cái đẹp là sự tỏa sáng của tinh thần.

Plotinus đưa mỹ học vào chiều sâu tâm linh:

Cái đẹp là ánh sáng của linh hồn.

- Đây là nền tảng cho Rembrandt, Rothko, Turner.

II . MỸ HỌC KINH ĐIỂN (KANT – HEGEL)

Kant – Hegel.

Hai triết gia này đặt nền móng cho mỹ học hiện đại.

1 . Kant: cái đẹp là "mục đích không mục đích"

Kant cho rằng cái đẹp không phục vụ mục đích nào.

Nó là sự hòa hợp tự do của trí tưởng tượng và lý trí.

→ Hội họa không cần lý do để tồn tại.

→ Nó tự do.

2 . Hegel: nghệ thuật là tinh thần tự biểu hiện.

Hegel xem nghệ thuật là một hình thức của tinh thần tuyệt đối.

- Nghệ thuật không mô phỏng thế giới.

- Nghệ thuật biểu hiện tinh thần của thời đại.

III . HIỆN TƯỢNG HỌC (HUSSERL – HEIDEGGER – MERLEAU-PONTY)

Hội họa như sự xuất hiện của thế giới.

1 . Husserl: Trở về với "chính bản thân sự vật".

Hội họa không mô tả sự vật.

Hội họa để sự vật tự xuất hiện.

2 . Heidegger: Nghệ thuật khai mở chân lý.

Heidegger:

"Nghệ thuật là nơi chân lý của tồn tại tự khai mở."

- Ánh sáng trong hội họa = sự khai mở của tồn tại.

3 . Merleau-Ponty: thân thể là công cụ của cái nhìn.

Cái nhìn không phải là quan sát.

Cái nhìn là một dạng chạm.

- Đường nét = dấu vết của thân thể.

- Màu sắc = cách thế giới chạm vào ý thức.

IV . PHÂN TÍCH HỌC (WITTGENSTEIN-GOODMAN-DANTO)

Hội họa như ngôn ngữ.

1 . Wittgenstein: màu sắc không thể định nghĩa.

Màu sắc không thể mô tả bằng lời.

Màu sắc chỉ có thể được chỉ ra.

- Hội họa là ngôn ngữ của cái không thể nói.

2 . Goodman: nghệ thuật là ký hiệu.

Hình ảnh là hệ thống ký hiệu.

- Bố cục = cú pháp.

- Màu sắc = từ vựng.

- Ánh sáng = ngữ cảnh.

3 . Danto: nghệ thuật là triết học bằng hình ảnh

Danto:

"Nghệ thuật không còn là mô phỏng. Nghệ thuật là tư duy."

V . CẤU TRÚC LUẬN (SAUSSURE – LÉVI-STRAUSS).

Hội họa như hệ thống.

1 . Nghĩa nằm trong quan hệ.

Không có màu nào đẹp một mình.

Không có đường nét nào có nghĩa một mình.

- Nghĩa = quan hệ giữa các yếu tố.

2 . Nghệ sĩ là người tạo cấu trúc.

Picasso, Mondrian, Kandinsky đều là những “nhà cấu trúc học thị giác”.

VI . HẬU CẤU TRÚC (DERRIDA – FOUCAULT – BARTHES).

Hội họa như diễn giải.

1 . Derrida: nghĩa luôn trượt.

Không có nghĩa cố định.

Hình ảnh luôn mở.

2 . Barthes: cái chết của tác giả.

Ý nghĩa không nằm trong nghệ sĩ.

Ý nghĩa nằm trong người xem.

3 . Foucault: cái nhìn là quyền lực.

Hình ảnh không trung tính.

Hình ảnh là công cụ của quyền lực.

VII . MỸ HỌC KHOA HỌC.

Newton – Goethe – Chevreul – Itten.

1 . Màu sắc như vật lý

Newton: bước sóng.

Chevreul: Tương phản đồng thời.

2 . Màu sắc như sinh lý học.

Màu tác động đến:

• nhịp tim.
• cảm xúc.
• nhận thức.

3 . Ánh sáng như khoa học.

Ánh sáng quyết định:

• độ sâu
• hình thể
• không gian

VIII . TRIẾT HỌC KỸ THUẬT SỐ

Manovich – Virilio – Hansen.

1 . Hình ảnh trở thành dữ liệu.

Không còn vật chất.

Chỉ còn:

• pixel
• ánh sáng
• thuật toán

2 . Bố cục thuật toán.

Không còn do bàn tay nghệ sĩ.

Bố cục được tạo bởi:

• AI
• code
• hệ thống tự động.

IX . TRIẾT HỌC HẬU NHÂN LOẠI.

Haraway – Braidotti – Hayles.

1 . Nghệ sĩ không còn là trung tâm.

AI, thuật toán, hệ thống tự động trở thành đồng tác giả.

2 . Hình ảnh không còn là sản phẩm của con người.

Hình ảnh trở thành:

• sản phẩm của máy,
• sản phẩm của dữ liệu,
• sản phẩm của hệ thống phi nhân loại,

3 . Cái nhìn phi nhân loại,

Camera, drone, AI có "cái nhìn" riêng.

- Hội họa phải đối thoại với những cái nhìn không phải của con người.

X . TỔNG KẾT TRIẾT HỌC NGHỆ THUẬT.

Hội họa không chỉ là nghệ thuật của hình ảnh.

Hội họa là triết học bằng hình ảnh.

• Hiện tượng học, hình ảnh như sự xuất hiện.
• Phân tích học, hình ảnh như ký hiệu.
• Cấu trúc luận, hình ảnh như hệ thống.
• Hậu cấu trúc, hình ảnh như diễn giải.
• Mỹ học khoa học, hình ảnh như hiện tượng vật lý.
• Triết học kỹ thuật số, hình ảnh như dữ liệu.
• Triết học hậu nhân loại, hình ảnh như sản phẩm của hệ thống phi nhân loại.

Hội họa là nơi các hệ hình tư tưởng gặp nhau, đối thoại, xung đột và tái sinh.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.