- Phong cách triết mỹ phương Tây.
Trong lịch sử triết học phương Tây, cái nhìn (the
gaze) không bao giờ được xem là một hành vi tự nhiên. Nó luôn là một cấu trúc,
một hệ thống được định hình bởi tri thức, quyền lực, văn hóa, lịch sử và vô
thức.
Mỗi bức tranh là một cách nhìn thế giới, và đồng
thời là một cách thế giới nhìn lại con người.
Để hiểu hội họa, ta phải hiểu cái nhìn không như
một giác quan, mà như một cấu trúc
triết học.
* Kant: Cái Nhìn Như Một
Hoạt Động Kiến Tạo.
- Thế giới không được nhìn thấy, mà được kiến tạo.
Kant cho rằng ta không nhìn thế giới "nhưng nó là vô tậng", mà nhìn thế giới qua các phạm
trù của tư duy.
Cái nhìn không phải là sự tiếp nhận thụ động, mà là
sự kiến tạo chủ động.
- Hệ quả đối với hội họa.
Hội họa không thể tái hiện thế giới "khách quan".
Nó chỉ có thể tái hiện cách chủ thể
kiến tạo thế giới.
Mỗi phong cách hội họa là một cấu trúc của cái
nhìn.
* Hegel: Cái Nhìn Như Sự
Tự Nhận Thức Của Tinh Thần.
- Hình ảnh như sự tự biểu hiện của tinh thần.
Hegel xem nghệ thuật là giai đoạn đầu tiên của tinh
thần tự nhận thức.
Cái nhìn không chỉ hướng ra thế giới mà hướng vào
chính mình.
- Hội họa như sự tự phản tỉnh.
Một bức tranh không chỉ là hình ảnh của thế giới mà
là hình ảnh của tinh thần đang nhìn thế giới.
Cái nhìn trở thành sự tự ý thức.
* Freud Và Lacan: Cái Nhìn
Như Vô Thức.
- Freud: Cái nhìn bị chi phối bởi ham muốn.
Ta không nhìn thế giới bằng lý trí, mà bằng vô
thức.
Cái nhìn bị điều kiện hóa bởi ham muốn, ký ức, chấn thương.
- Lacan: "the gaze" như sự nhìn lại của thế giới.
Lacan đưa ra một luận điểm quan trọng:
Ta không chỉ nhìn thế
giới. Thế giới cũng nhìn lại ta.
Cái nhìn không thuộc về chủ thể mà thuộc về cấu trúc của hình ảnh.
- Hệ quả đối với hội họa.
Một bức tranh không chỉ là đối tượng để nhìn.
Nó là chủ thể nhìn lại người xem.
Người xem không bao giờ ở vị trí trung tâm.
* Merleau-Ponty: Cái Nhìn
Như Sự Đan Xen Giữa Thân Thể Và Thế Giới.
- Cái nhìn là một phần của thân thể.
Merleau-Ponty xem cái nhìn như một dạng "chạm bằng mắt".
Ta không nhìn thế giới từ bên ngoài, mà từ bên trong sự đan xen giữa thân thể
và thế giới.
- Hội họa như sự hiển lộ của cái nhìn.
Họa sĩ không sao chép thế giới.
Họa sĩ để
thế giới tự hiển lộ qua cái nhìn của mình.
- Cézanne như minh chứng.
Cézanne không vẽ cảnh vật mà vẽ cách cảnh vật xuất hiện trong cái nhìn.
Hội họa trở thành hiện tượng học của cái nhìn.
* Foucault: Cái Nhìn Như
Quyền Lực.
- Cái nhìn không trung tính.
Foucault cho rằng cái nhìn luôn gắn với quyền lực.
Ai nhìn, ai bị nhìn, ai được phép nhìn, tất cả
đều là vấn đề của quyền lực.
- Panopticon: cái nhìn giám sát.
Trong xã hội hiện đại, cái nhìn trở thành công cụ
kiểm soát.
Hội họa, vì thế, không thể tách khỏi cấu trúc quyền lực.
- Hệ quả đối với nghệ thuật.
Nghệ thuật đương đại phê phán cái nhìn:
. Phê phán cái nhìn nam giới (male gaze)
. Phê phán cái nhìn thuộc địa.
. Phê phán cái nhìn tiêu thụ.
. Phê phán cái nhìn truyền thông.
Cái nhìn trở thành đối tượng của phê phán.
* Cái Nhìn Bị Điều Kiện
Hóa Bởi Văn Hóa Và Lịch Sử.
- Không có cái nhìn "tự
nhiên".
Mỗi nền văn hóa có một cách nhìn riêng:
. Phương Tây: hình thể, ánh sáng, phối cảnh.
. Phương Đông: khí vận, khoảng trống, tâm cảnh.
Cái nhìn là sản phẩm của văn minh.
- Không có cái nhìn "vô tư".
Cái nhìn luôn mang định kiến:
. Giới tính.
. Giai cấp.
. Chủng tộc.
. Quyền lực.
. Lịch sử.
Hội họa phơi bày những định kiến này.
- Không có cái nhìn "khách
quan"
Mọi cái nhìn đều là diễn giải.
Hội họa là sự diễn giải của sự diễn giải.
* Hội Họa Như Một Hình
Thức Phê Phán Cái Nhìn.
- Hội họa phá vỡ cái nhìn truyền thống.
Nhiều phong trào nghệ thuật phê phán cái nhìn:
. Lập thể phá vỡ điểm nhìn duy nhất.
. Biểu hiện phá vỡ cái nhìn lý tính.
. Trừu tượng phá vỡ cái nhìn mô phỏng.
. Đương đại phá vỡ cái nhìn thẩm mỹ.
- Hội họa như sự tự phê phán.
Hội họa không chỉ phê phán cái nhìn xã hội mà phê
phán chính cái nhìn của mình.
Nó đặt câu hỏi:
. Ta nhìn thế giới như thế nào.
. Ta có thể tin vào cái nhìn không.
. Hình ảnh có thể chứa sự thật không.
- Hội họa như sự giải phóng cái nhìn.
Khi phê phán cái nhìn, hội họa mở ra khả năng nhìn
thế giới theo cách mới.
- Tổng luận.
Cái nhìn không phải là hành vi thị giác.
Nó là cấu trúc triết học, là sản phẩm của văn hóa,
là công cụ của quyền lực, là biểu hiện của vô thức.
Hội họa không chỉ tạo ra hình ảnh mà tạo ra cái nhìn.
Và đồng thời, hội họa phê phán cái nhìn, giải cấu trúc cái nhìn, giải phóng cái
nhìn.
Vấn đề trung tâm của triết học nghệ thuật phương
Tây, và vật chất của màu sắc và
năng lượng của hội họa, một vấn
đề vừa khoa học, vừa mỹ học, vừa triết học.
*
Họa Sĩ Huỳnh Tâm.
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire