Luận Điểm Những Biến Động Hội Họa. * Huỳnh Tâm.

Trong đời sống đương đại, có những nghệ sĩ hội họa cho rằng sáng tác đứng trước một nghịch lý: Xã hội càng phát triển, nghệ thuật càng bị đẩy xa khỏi trung tâm, khi kinh tế càng chi phối, người nghệ sĩ càng dễ cảm thấy lạc lõng.

Nhưng chính trong sự chao đảo ấy, nhu cầu xác lập một "điểm tựa mới" cho hội họa trở nên cấp thiết. Điểm tựa ấy không phải là sự hoài niệm quá khứ, cũng không phải sự chạy theo thị trường, mà là khả năng tái định nghĩa vai trò của nghệ thuật trong đời sống tinh thần của con người.

Luận điểm cốt lõi cần được làm rõ: hội họa không chỉ là sản phẩm thẩm mỹ, mà là một phương thức nhận thức thế giới. Khi xã hội vận hành theo logic kinh tế, nghệ thuật càng phải khẳng định giá trị nhận thức độc lập của mình. Người nghệ sĩ không nên bỏ cuộc, bởi chính họ là những người giữ lại chiều sâu mà đời sống vật chất không thể cung cấp. Hội họa, trong bản chất, là một hình thức suy tưởng bằng hình ảnh; nó giúp con người nhìn lại chính mình trong một thời đại đầy đứt gãy.

Để hội họa tiếp cận và tìm lại mối liên hệ với đời sống, nghệ sĩ cần mở rộng biên độ quan sát. Không phải chỉ quan sát cái đẹp, mà quan sát những chuyển động tinh vi của xã hội, những xung đột âm thầm, những mong manh của thân phận. Khi nghệ sĩ nhìn thấy đời sống bằng con mắt không phòng vệ, hội họa tự nhiên tìm lại được hơi thở của nó. Sự chân thành trong trải nghiệm cá nhân chính là cầu nối mạnh nhất giữa tác phẩm và công chúng.

Về phương pháp, việc mở rộng "ngôn ngữ thị giác phổ quát" không đồng nghĩa với việc đơn giản hóa. Ngôn ngữ phổ quát là thứ có khả năng chạm đến những tầng cảm xúc sâu nhất của con người, vượt qua rào cản văn hóa. Đó có thể là cấu trúc hình ảnh giàu biểu tượng, là tiết chế màu sắc để nhấn mạnh cảm xúc, là sự hòa trộn giữa truyền thống và đương đại. Nghệ sĩ cần tìm ra cách nói bằng hình ảnh sao cho mỗi đường nét đều mang sức nặng của tư tưởng, nhưng vẫn giữ được sự mở để người xem tự diễn giải.

Dĩ nhiên, không phải mọi nghệ sĩ đều bị xã hội ruồng rẫy. Nhiều người vẫn sống tốt nhờ thị trường nghệ thuật mới, nhưng số đó không dễ dàng nổi lên. Điều này càng chứng minh rằng hội họa không thể chỉ dựa vào thị trường để tồn tại. Điểm tựa mới của hội họa phải nằm ở khả năng nuôi dưỡng chiều sâu tinh thần, ở sự kiên định của nghệ sĩ trước những biến động, và ở niềm tin rằng nghệ thuật vẫn còn khả năng soi sáng đời sống.

Khi hội họa trở lại với vai trò khai mở nhận thức, nó sẽ tự tìm được vị trí của mình trong xã hội. Và người nghệ sĩ, dù đứng trước bao nhiêu áp lực, vẫn có thể tiếp tục sáng tạo với một điểm tựa vững vàng trong chính nội tâm mình.

 

Trong dòng chảy hỗn độn của thời đại, hội họa đang đứng trước một ngã ba tư tưởng hoặc bị cuốn vào quỹ đạo thị trường, hoặc tự thu mình trong những hoài niệm cũ kỹ. Nhưng nghệ thuật, với bản chất là một hình thái nhận thức, không thể chỉ sống nhờ ký ức hay thương mại. Nó cần một điểm tựa mới, một nền tảng tư tưởng đủ mạnh để người nghệ sĩ không đánh mất lý tưởng khi xã hội ngày càng vận hành theo logic kinh tế.

Điểm tựa ấy trước hết phải là sự khẳng định lại vai trò của hội họa như một phương thức khám phá bản thể con người. Khi đời sống bị phân mảnh bởi tốc độ, nghệ thuật trở thành nơi duy nhất còn giữ được sự chậm rãi, sự lắng nghe, sự chiêm nghiệm. Người nghệ sĩ không nên bỏ cuộc, bởi họ chính là những người duy trì chiều sâu tinh thần mà xã hội tiêu dùng không thể cung cấp. Hội họa, trong ý nghĩa cao nhất, là một hành vi tư tưởng bằng hình ảnh; nó không chỉ mô tả thế giới mà còn soi chiếu những vùng tối của tâm thức. 

Để hội họa tìm lại mối liên hệ với đời sống, nghệ sĩ cần mở rộng biên độ cảm thụ. Không chỉ nhìn vào cái đẹp, mà nhìn vào những vết nứt của hiện thực: sự cô đơn của đô thị, sự bất an của thời đại, sự mong manh của thân phận. Khi nghệ sĩ dám đối diện với những tầng sâu ấy, tác phẩm tự nhiên trở thành một tấm gương phản chiếu đời sống, và công chúng sẽ tìm thấy trong đó chính họ. Hội họa không cần chạy theo thị hiếu; nó chỉ cần trung thực với trải nghiệm nội tâm, và sự trung thực ấy luôn có sức lan tỏa. 

Phương pháp để mở rộng "ngôn ngữ thị giác phổ quát" không nằm ở sự đơn giản hóa, mà ở khả năng chạm đến những cảm xúc nguyên sơ nhất của con người. Một bố cục giàu biểu tượng, một gam màu tiết chế nhưng ám ảnh, một đường nét mang tính thiền định, hay sự hòa quyện giữa truyền thống và đương đại đều có thể tạo nên một ngôn ngữ chung vượt qua biên giới văn hóa. Nghệ sĩ cần tìm cách nói bằng hình ảnh sao cho mỗi chi tiết đều mang sức nặng tư tưởng, nhưng vẫn mở ra khoảng không để người xem tự diễn giải.

Dĩ nhiên, không phải mọi nghệ sĩ đều bị xã hội ruồng rẫy. Nhiều người vẫn sống tốt nhờ thị trường nghệ thuật mới, nhưng số đó không dễ dàng nổi lên. Điều này cho thấy thị trường chỉ là một phần nhỏ của hệ sinh thái nghệ thuật. Hội họa không thể đặt điểm tựa vào thương mại, mà phải đặt vào giá trị tinh thần mà nó mang lại cho con người. 

Điểm tựa mới của hội họa, vì thế, chính là khả năng tái định nghĩa mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống. Khi hội họa trở thành một hình thức khai mở nhận thức, nó sẽ tự tìm được vị trí của mình. Và người nghệ sĩ, dù đứng trước bao nhiêu áp lực, vẫn có thể tiếp tục sáng tạo với một niềm tin bền bỉ rằng nghệ thuật không bao giờ mất đi ý nghĩa của nó trong hành trình nhân loại.

* Huỳnh Tâm.