TIỂU LUẬN HỘI HỌA. MERLEAU-PONTY & CÉZANNE. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

Tri giác đang hình thành, không gian như “thịt của thế giới”.

I . BỐI CẢNH TRIẾT HỌC.

Maurice Merleau-Ponty là triết gia của:

• tri giác (perception).
• thân thể (the lived body).
• cái nhìn như một dạng chạm.
• không gian như “thịt của thế giới” (flesh of the world).
• hiện tượng học của sự xuất hiện.

Paul Cézanne là họa sĩ của:

• tri giác đang hình thành
• không gian dao động.
• màu sắc như hiện tượng.
• đường nét như sự do dự.
• cái nhìn đang tìm kiếm hình dạng.

Merleau-Ponty đã viết bài luận nổi tiếng “Cézanne’s Doubt”, trong đó ông xem Cézanne như họa sĩ hiện tượng học đầu tiên.

II . TƯ TƯỞNG CỐT LÕI CỦA MERLEAU-PONTY.

Merleau-Ponty đưa ra ba ý tưởng then chốt để hiểu Cézanne:

1 . Cái nhìn là một dạng chạm.

Ta không chỉ nhìn thế giới.

Ta chạm vào thế giới bằng cái nhìn.

2 . Tri giác không phải là ảnh chụp

Tri giác là quá trình, không phải kết quả.

3 . Không gian là “thịt của thế giới”

Không gian không phải là hình học.

Không gian là sự đan xen giữa cơ thể và thế giới.

III . TẠI SAO CÉZANNE LÀ NGHỆ SĨ MERLEAU-PONTY NHẤT?

Cézanne không vẽ vật thể.

Cézanne vẽ cách vật thể xuất hiện trong tri giác.

• đường nét không cố định, tri giác đang dao động.
• màu sắc không mô tả, màu sắc như hiện tượng.
• không gian không tuyến tính, không gian như trải nghiệm.
• hình thể không hoàn chỉnh, hình thể đang hình thành.

Cézanne không vẽ thế giới.

Cézanne vẽ sự xuất hiện của thế giới-đúng như Merleau-Ponty mô tả.

IV . PHÂN TÍCH SÂU NGÔN NGỮ TẠO HÌNH.

1 . Đường nét (Line as Hesitation)

Đường nét trong Cézanne:

• run rẩy
• đứt đoạn
• lặp lại
• do dự

Merleau-Ponty:

“Tri giác luôn do dự trước khi định hình.”

Đường nét của Cézanne chính là sự do dự của tri giác.

2 . Màu sắc (Color as Phenomenon).

Màu sắc trong Cézanne:

• không mô tả vật thể.
• không tuân theo quy tắc cổ điển.
• không cố định.
• luôn thay đổi theo ánh sáng.

Merleau-Ponty:

“Màu sắc là cách thế giới chạm vào mắt.”

Cézanne vẽ cảm giác của màu, không phải màu của vật.

3 . Không gian (Space as Flesh).

Không gian trong Cézanne:

• không có điểm tụ.
• không có phối cảnh tuyến tính.
• không có chiều sâu cố định.
• không gian dao động theo tri giác.

Merleau-Ponty:

“Không gian là sự đan xen giữa cơ thể và thế giới.”

Cézanne vẽ không gian như trải nghiệm, không phải như hình học.

4 . Hình thể (Form as Becoming)

Hình thể trong Cézanne:

• không hoàn chỉnh.
• không cố định.
• không đóng.
• luôn “đang trở thành”.

Merleau-Ponty:

“Thế giới không bao giờ hoàn tất trong tri giác.”

Cézanne vẽ thế giới đang hình thành, không phải thế giới đã hoàn thành.

V . PHÂN TÍCH TÁC PHẨM TIÊU BIỂU.

1 . “Mont Sainte-Victoire”.

• đường nét run rẩy, tri giác đang tìm hình.
• màu sắc dao động, hiện tượng ánh sáng.
• không gian mở, không gian tri giác.
• hình thể không cố định, thế giới đang xuất hiện.

Đây là bức tranh hiện tượng học nhất của Cézanne.

2 . “The Basket of Apples”.

• bàn nghiêng.
• chai lệch
• táo không tròn.
• không gian không thống nhất.

Merleau-Ponty:

“Tri giác không bao giờ hoàn toàn ổn định.”

Cézanne vẽ sự bất ổn của tri giác, không phải lỗi phối cảnh.

3 . “The Large Bathers”

• cơ thể không giải phẫu.
• không gian như khí quyển.
• màu sắc như hơi thở.
• đường nét như chạm.

Đây là không gian như “thịt của thế giới”.

VI . Ý NGHĨA ĐỐI VỚI NGHỆ THUẬT HIỆN ĐẠI.

Cézanne mở đường cho:

• Fauvism.
• Cubism.
• Abstract Art.
• Phenomenological Art.
• Installation Art.

Merleau-Ponty mở đường cho:

• triết học của tri giác.
• triết học của thân thể.
• triết học của không gian sống.

Hai người gặp nhau trong bản thể học của tri giác.

VII . KẾT LUẬN TIỂU CHƯƠNG.

Cézanne không chỉ là cha đẻ của hội họa hiện đại.

Cézanne là họa sĩ của tri giác.

Merleau-Ponty không chỉ là triết gia hiện tượng học.

Merleau-Ponty là người giải thích Cézanne bằng triết học.

Cả hai cùng nói một điều:

Nghệ thuật không phải là hình ảnh của thế giới.

Nghệ thuật là cách thế giới xuất hiện trong tri giác.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.