TRIẾT HỌC CỦA ĐƯỜNG NÉT TRONG HỘI HỌA. * Họa Sĩ Huỳnh Tâm.

(The Philosophy of Line in Painting).

Nếu màu sắc là cảm giác, ánh sáng là sự khai mở, không gian là thế giới, hình thể là sự xuất hiện, thì đường nét chính là chữ viết của hội họa, là nơi tư tưởng chạm vào vật chất, nơi tri giác trở thành hình dạng, nơi cơ thể để lại dấu vết của mình lên thế giới.

Đường nét không chỉ là kỹ thuật.

Đường nét là triết học của sự chạm, của sự phân chia, của sự trở thành.

I . ĐƯỜNG NÉT LÀ GÌ?

Trong mỹ thuật thông thường, đường nét là:

• ranh giới.
• viền.
• nét vẽ.
• cấu trúc hình thể.
• dấu vết của bút lông.

Nhưng trong triết học nghệ thuật, đường nét là:

• dấu vết của thân thể (Merleau-Ponty).
• xung lực sống (Nietzsche).
• lực tác động (Deleuze).
• ký hiệu phân mảnh (Derrida).
• quyền lực của cái nhìn (Foucault).
• mã hóa hình dạng (AI).

Đường nét không phải là ranh giới của hình.

Đường nét là cách thế giới được cắt ra khỏi hỗn độn.

II . TRIẾT HỌC CỔ ĐẠI: ĐƯỜNG NÉT NHƯ TRẬT TỰ LÝ TƯỞNG (Plato – Aristotle).

1 . Plato: đường nét = hình học của ý niệm.

• đường thẳng → lý tưởng.
• đường cong → mô phỏng.
• đường nét = bản sao của hình thức thuần túy

→ Đường nét mang tính siêu hình.

2 . Aristotle: đường nét = bản chất của hình thể.

• đường nét xác định bản chất.
• đường nét là “hình dạng” của vật.

→ Đường nét mang tính bản thể học.

III . TRUNG CỔ: ĐƯỜNG NÉT NHƯ BIỂU TƯỢNG THIÊNG LIÊNG.

• đường nét cứng, phẳng.
• không có phối cảnh.
• không có giải phẫu.
• đường nét = ranh giới của thiêng liêng.

→ Byzantine: đường nét như ánh sáng hóa.

IV . PHỤC HƯNG: ĐƯỜNG NÉT NHƯ KHOA HỌC. CỦA CƠ THỂ (Leonardo - Michelangelo)

• Leonardo: đường nét = giải phẫu.
• Michelangelo: đường nét = sức mạnh cơ bắp.
• Raphael: đường nét = hài hòa.

Đường nét trở thành khoa học của hình thể.

V . HIỆN ĐẠI: ĐƯỜNG NÉT NHƯ TRI GIÁC. (Merleau-Ponty)

Merleau-Ponty:

“Cái nhìn là một dạng chạm.”

→ Đường nét là dấu vết của sự chạm.

• Cézanne: đường nét do dự.
• Matisse: đường nét như hơi thở.
• Giacometti: đường nét như sự hiện diện.

Đường nét = hiện tượng của tri giác.

VI . NIETZSCHE: ĐƯỜNG NÉT NHƯ SỨC SỐNG.

Nietzsche:

“Nghệ thuật là sức mạnh của sự sống.”

→ Đường nét không phải là ranh giới.

→ Đường nét là xung lực sống.

• Van Gogh: đường nét xoáy, rung.
• Munch: đường nét đau đớn.
• Kirchner: đường nét bạo liệt.

Đường nét = Dionysian.

VII . HEIDEGGER: ĐƯỜNG NÉT NHƯ SỰ KHAI MỞ.

Heidegger:

“Tồn tại tự khai mở trong hình thức.”

→ Đường nét không mô tả vật.

→ Đường nét là cách tồn tại xuất hiện.

• Rothko: đường nét tan biến.
• Newman: đường nét như sự kiện (“zip”)
• Turrell: đường nét ánh sáng.

Đường nét = sự hiển lộ.

VIII . DELEUZE: ĐƯỜNG NÉT NHƯ LỰC (Force)

Deleuze:

“Đường nét không phải là hình dạng, mà là lực.”

→ Đường nét là vết cắt, vết kéo, vết xoắn.

• Francis Bacon: đường nét như dao cắt.
• Pollock: đường nét như dòng chảy.
• Anadol: đường nét dữ liệu.

Đường nét = cường độ.

IX . DERRIDA: ĐƯỜNG NÉT NHƯ KÝ HIỆU PHÂN MẢNH.

Derrida:

“Không có trung tâm.”

→ Đường nét không ổn định.

→ Đường nét là văn bản mở.

• Basquiat: đường nét – chữ – ký hiệu.
• Twombly: đường nét như vết xóa.
• Rauschenberg: đường nét hỗn hợp.

Đường nét = trượt nghĩa.

X . FOUCAULT: ĐƯỜNG NÉT NHƯ QUYỀN LỰC.

Foucault:

“Cái nhìn là quyền lực.”

→ Đường nét là cách quyền lực phân chia hình ảnh.

• Kruger: đường nét như tuyên truyền.
• Sherman: đường nét như vai diễn.
• Haacke: đường nét như phơi bày.

Đường nét = diễn ngôn.

XI . BAUDRILLARD: ĐƯỜNG NÉT NHƯ MÔ PHỎNG.

Baudrillard:

“Hình ảnh không còn bản gốc.”

→ Đường nét không còn vật chất.

→ Đường nét là pixel, vector, filter.

• Digital Art.
• Glitch Art.
• Post-Internet Art.

Đường nét = simulacrum.

XII . THỜI ĐẠI AI: ĐƯỜNG NÉT NHƯ DỮ LIỆU.

Trong nghệ thuật AI:

• đường nét = vector.
• đường nét = tham số.
• đường nét = gradient.
• đường nét = mô hình hóa.

AI không “vẽ” đường nét.

AI tính toán đường nét.

• diffusion, đường nét xác suất.
• GAN, đường nét thống kê.
• neural rendering, đường nét mô phỏng.

Đường nét = dữ liệu.

XIII . BẢN ĐỒ TRIẾT GIA, ĐƯỜNG NÉT, NGHỆ SĨ.

* KẾT LUẬN.

Đường nét không phải là ranh giới của hình.

Đường nét là triết học của sự chạm, của sự phân chia, của sự xuất hiện.

• Đường nét là tri giác (Merleau-Ponty).
• Đường nét là sức sống (Nietzsche).
• Đường nét là lực (Deleuze).
• Đường nét là ký hiệu (Derrida).
• Đường nét là quyền lực (Foucault).
• Đường nét là mô phỏng (Baudrillard).
• Đường nét là dữ liệu (AI).

Hội họa không chỉ vẽ đường nét.

Hội họa suy nghĩ bằng đường nét.

Hội họa là triết học của đường nét.

* Họa Sĩ Huỳnh Tâm.