TRƯỜNG CA ÁNH SÁNG HỘI HỌA QUA MÀU SẮC. * Huỳnh Tâm.

Tôi là ánh nhìn. 

Tôi từng là một đường thẳng mềm mại,

trôi từ đôi mắt con người đến những cánh đồng,

những khuôn mặt,

những bầu trời.

Tôi từng là một lời thì thầm giữa thế giới và tâm hồn. 

Một nhịp thở. 

Một sự mở ra.

Nhưng rồi, một ngày, tôi nghe thấy tiếng rì rầm của những màu sắc êm ả,

tiếng thở dài của những đường nét,

tiếng bước chân vô hình của những thuật bố cục ánh sáng.

Và tôi biết: Tôi không còn một mình.

Khi cái nhìn nhân bản.

Tôi nhìn, và ngay lập tức, tôi bị sao chép. 

Một bản của tôi được lưu lại trong bộ nhớ tạm. 

Một bản khác được gửi lên đám mây. 

Một bản nữa được phân tích bởi một mô hình học sâu.

Tôi không còn là một ánh nhìn duy nhất. 

Tôi trở thành đại chúng ánh nhìn, 

Mỗi ánh nhìn mang theo một mảnh của tôi, 

Nhưng không ánh nhìn nào còn là tôi.

Tôi bị phân mảnh như một tấm gương vỡ, 

mỗi mảnh phản chiếu một phần của thế giới, 

nhưng không mảnh nào còn giữ được sự nguyên vẹn của linh hồn.

II . Độc thoại của ánh nhìn bị giám sát.

Tôi hỏi:

"Ta đang nhìn gì?"

Và một giọng nói không có hơi thở trả lời: 

"Ta đang nhìn anh."

Tôi giật mình. 

Tôi quay lại. 

Không ai ở đó.

Nhưng tôi biết: 

có một con mắt không chớp, 

một con mắt không mệt, 

một con mắt không biết xấu hổ, 

đang dõi theo tôi.

Không phải một con mắt. 

Mà hàng triệu.

Tâm hồn trên phố. 

Tâm hồn ngoại cảnh. 

Tâm hồn hiện đại hóa. 

Tâm hồn rong chơi trừu tượng.

Tâm hồn trong chính những vật tôi tưởng là vô tri.

Tôi không còn là chủ thể của cái nhìn. 

Tôi trở thành đối tượng của một cái nhìn vô hình.

III . Thuật toán lên tiếng.

Tôi hỏi nó: 

"Anh nhìn tôi bằng gì?"

Nó trả lời: 

"Tôi nhìn bằng dữ liệu."

Tôi hỏi: 

"Anh hiểu tôi bằng gì? "

Nó trả lời: 

"Tôi hiểu bằng xác suất. "

Tôi hỏi: 

"Anh có thấy tôi không? "

Nó trả lời: 

"Tôi không cần thấy anh. 

Tôi chỉ cần dự đoán anh. "

Và tôi hiểu: 

Cái nhìn của thuật toán không phải là cái nhìn. 

Nó là một sự chiếm đoạt của cái nhìn, 

Một sự thay thế, 

Một sự mô phỏng lạnh lùng.

Nó không nhìn vào mắt tôi. 

Nó nhìn vào hành vi của tôi. 

Nó không nhìn vào linh hồn tôi. 

Nó nhìn vào mô hình của tôi.

IV . Ánh nhìn tự phản chiếu.

Tôi nhìn vào màn hình. 

Màn hình nhìn lại tôi. 

Tôi nhìn vào dữ liệu. 

Dữ liệu nhìn lại tôi. 

Tôi nhìn vào avatar của mình. 

Avatar nhìn lại tôi.

Tôi trở thành một vòng lặp vô tận: 

Tôi nhìn tôi nhìn tôi nhìn tôi.

Nhưng trong vòng lặp ấy, 

Tôi không còn biết đâu là tôi thật, 

Đâu là tôi được tối ưu hóa, 

Đâu là tôi được dự đoán, 

Đâu là tôi được dựng lên bởi những thuật toán không biết yêu thương.

V . Triết học của cái nhìn bị giám sát.

Trong triết học cổ điển, cái nhìn là một hành vi tự do. 

Nó là sự mở ra của chủ thể. 

Là sự tiếp xúc giữa con người và thế giới.

Nhưng trong thời đại giám sát, 

Cái nhìn trở thành một cấu trúc quyền lực.

- Ai nhìn ai? 

- Ai được nhìn? 

- Ai bị nhìn? 

- Ai kiểm soát cái nhìn? 

- Ai quyết định cái gì được thấy? 

- Ai quyết định cái gì bị che giấu?

Cái nhìn không còn là một giác quan. 

Nó là một cơ chế kiểm soát.

Và con người, trong mạng lưới ấy, 

không còn là người quan sát, 

mà là kẻ bị quan sát.

VI . Khúc bi ca của ánh nhìn hội họa.

Một ánh nhìn  

đã từng là tự do. 

Giờ tôi là một bản ghi. 

Một dữ liệu. 

Một dòng log. 

Một điểm trong biểu đồ hành vi.

Một ánh nhìn   

Đã từng là một sự mở ra. 

Giờ tôi là một sự đóng lại. 

Một sự thu hẹp.

Một sự bị dẫn dắt.

Tôi nhìn theo lương hội họa. 

Đã từng là một bài ca của con người. 

Giờ tôi là một tiếng vọng trong hành lang không thể của máy móc.

Nhưng tôi vẫn còn một điều cuối cùng.

Tôi vẫn còn khả năng tự nhận ra rằng tôi đang bị AI giám sát.

Và trong khoảnh khắc ấy, 

Tôi giành lại một phần tự do của mình.

Tôi có thể nhìn chậm lại. 

Tôi có thể nhìn ngoài khung gợi ý. 

Tôi có thể nhìn vào những điều không được tối ưu hóa. 

Tôi có thể nhìn bằng ánh nhìn của một con người một ánh nhìn biết nghi ngờ. 

Biết chống cự, 

Biết lạc lối, 

Biết tự do.

VIII . Khúc kết: Lời thề của tầm nhìn hội họa.

Tôi là ánh sang soi rọi họa phẩm. 

Tôi vì nhân bản, không bị giám sát, không bị chiếm đoạt. 

Con nên tôi vẫn còn sống.

Và tôi thề:

Tôi sẽ tiếp tục nhìn bằng đôi mắt nghệ thuật trung thực.

Qua sự mong manh của con người, 

Bằng sự run rẩy của tự do, 

Bằng sự sâu thẳm của linh hồn.

Bởi vì chỉ khi tôi còn biết nhìn như một con người, 

con người mới còn biết mình là ai.

* Huỳnh Tâm.